Jedyny akceptowany termin? Teraz! Prędkość stała się synonimem sukcesu, ale czy przypadkiem nie gubimy po drodze zdolności do budowania czegoś trwałego? Nauka i relacje wymagają czasu, którego coraz częściej nie chcemy im dawać. Czy można nad tym zapanować i odzyskać umiejętność dłuższego skupienia w świecie pełnym rozpraszaczy?
Czym jest kultura instant?
Kultura instant przez socjologów często określana jest „kulturą chwilowości”. To stan, w którym natychmiastowa gratyfikacja staje się dominującym wzorcem społecznym. Jak zauważa prof. Zbyszko Melosik w swojej publikacji dla Zeszytów Naukowych Uniwersytetu Zielonogórskiego, współczesna tożsamość jest konstruowana „w punkcie”, a nie w procesie.
Oznacza to, że liczy się efekt, a nie droga do niego. Chcemy znać język obcy w weekend, opanować nową umiejętność biznesową po jednym webinarze i zbudować autorytet za pomocą jednego viralowego posta.
Według koncepcji prof. Melosika kultura instant promuje „tożsamość przechodnią”. Nie definiujemy się już przez stałe wartości, ale przez szybkie, konsumpcyjne doświadczenia, które można łatwo wymienić na nowszy model.
Dlaczego kultura instant tak bardzo kusi?
Odpowiedź jest brutalnie prosta: Twój mózg jest zaprogramowany na oszczędzanie energii. Każdy proces wymagający czasu i wysiłku, jak zrozumienie skomplikowanej teorii ekonomicznej czy nauka gry na instrumencie, budzi naturalny opór. To dlatego tak bardzo kochamy technologię, która ten opór usuwa.
Algorytmy mediów społecznościowych i platform streamingowych wykorzystują mechanizm natychmiastowej gratyfikacji. Jak podaje portal Psychology Today w analizach dotyczących pętli dopaminowej, każde szybkie zaspokojenie ciekawości (np. powiadomienie na telefonie) uwalnia mikro dawkę dopaminy. Przyzwyczajamy się do tych „strzałów” tak bardzo, że standardowe tempo rzeczywistości zaczyna nas nużyć.
Stajemy się niecierpliwi nie dlatego, że mamy mniej czasu, ale dlatego, że nasze progi tolerancji na nudę drastycznie spadły. Jeśli coś nie daje efektu w 15 sekund, nasz mózg uznaje to za nieefektywne i szuka kolejnego bodźca.
Jak kultura instant wpływa na nasze życie prywatne i zawodowe?
W biznesie i nauce największą ofiarą tego zjawiska jest tzw. Deep Work. Cal Newport, autor koncepcji pracy skoncentrowanej, ostrzega, że zdolność do wielogodzinnego skupienia nad jednym problemem staje się „supermocą XXI wieku” właśnie dlatego, że jest coraz rzadsza.
Kiedy Twoje środowisko pracy jest przesiąknięte kulturą instant, zamiast tworzyć strategie, zajmujesz się wyłącznie „pożarami”. To zjawisko prowadzi do tzw. skanowania rzeczywistości zamiast jej czytania. Pracownik lub student nie analizuje już treści. On szuka w niej słów kluczowych, tracąc po drodze kontekst i niuanse.
W ten sposób tracimy także i w relacjach gotowość do przechodzenia przez kryzysy. Skoro wszystko jest „instant”, to relacja również powinna być bezproblemowa (logiczne, prawda?). Jeśli wymaga pracy, łatwiej ja wymienić na nową, co prowadzi do narastającego poczucia osamotnienia mimo szerokiej sieci kontaktów.
W nauce z kolei pojawia się iluzja kompetencji. Fakt, że potrafimy coś szybko znaleźć w wyszukiwarce, mylimy z faktem, że tę wiedzę posiadamy. Zderzeniem (bolesnym) z rzeczywistością mogą być egzaminy sprawdzające nasze prawdziwe kompetencje, czy też sytuacje, w których moglibyśmy wykorzystać daną wiedzę, a okazuje się, że coś nam jednak… umknęło.
Badania nad „cyfrową amnezją” sugerują, że nasz mózg chętniej zapomina informacje, o których wie, że są łatwo dostępne online. W efekcie wiemy „gdzie szukać”, ale coraz rzadziej „wiemy”.
Szybko konsumujemy treści, szybko nawiązujemy relacje i równie szybko je porzucamy, gdy tylko wymagają od nas wysiłku. Ta ciągła potrzeba nowości sprawia, że tracimy z oczu teksturę życia i głębię procesów, których nie da się „hakować”. Prawdziwe kompetencje, tak samo jak autentyczne więzi, nie znoszą pośpiechu. Może więc dzisiaj warto odłożyć stoper i spróbować zaangażować się w jedno zadanie lub jedną rozmowę bez sprawdzania, co czeka na nas za rogiem?